DESTAN DÖNEMİ TÜRK YAZINI

İSLAMİYET ÖNCESİNDE GENEL YAŞAYIŞ

*Atalarımız çağlar boyunca göçebe hayatı yaşamışlardır. Göçebe hayatında atın önemli bir yeri vardır.

 

*Hayvancılık ve avcılık , göçebe hayatın temelini oluşturur.

 

*Eski Türkler kutsal sürgün avlarına sığır ; yılın belirli dönemlerinde yapılan kurban törenlerine  şölen ; sevilen bir kimsenin ölümünden sonra yapılan dini yas törenlerine ise yuğ (yoğ) adını vermişlerdir.

 

*Kam, baksı,oyun,  şaman  ve  ozan adı verilen bilge  kişiler  , törenleri idare ediyor, toplumda dayanışma ve kültürel canlılığı sağlıyorlardı. Bu kişiler , aynı zamanda doktor, müzisyen , din adamı ve şairdirler. Büyücülük ve rakkaslık yönleri de vardı. Çaldıkları saza kopuz deniyordu.

 

 SÖZLÜ EDEBİYATIN GENEL ÖZELLİKLERİ:

*Düşünüş, duyuş ve anlatış bakımından yabancı tesirlere kapılmamıştır.

 

*Dili oldukça işlenmiş saf bir Türkçe’dir.

 

*Vezni Türkçe’nin doğal ölçüsü olan hece ölçüsüdür.

 

*Şekillerinde ve zevkinde  Türk zevki hakimdir.

 

*Ortaklaşadır. (Anonimdir) Bir eser belli bir sanatçının değil , halkın ortak malıdır.

 

*Genellikle bestelidir. Bir destan, bir lirik parça sazla (kopuzla ) çalınıp söylenir.

 

*Sözlüdür:  eser yazılarak hazırlanmaz , doğrudan doğruya söz halinde meydana getirilir.

 

*Eski Türk edebiyatı dönemine ait sözlü eserlerin çoğu manzumdur.

 

*Ölçülü ve kafiyeli olan bu eserler ezberlenerek nesilden nesle aktarılmıştır.

 

*11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut , Araplara Türkçe öğretmek için yazdığı Divanu Lügati’t-Türk isimli eserinde bu manzum eserleri derlemiş ve bugüne ulaşmasını sağlamıştır.

 

SÖZLÜ EDEBİYAT ÜRÜNLERİ

SAVLAR

*Arpasız at aşumas, arkasız alp, çerig suyumas.  Arpasız at koşamaz, arkasız yiğit çeriyi bozamaz.

*Tay  atasa at tınur, oğul eredse baba dinlenür.

Tay yetişirse at dinlenir, oğul yetişirse baba dinlenir.

*Yıgaç kendü egrisin bilmes, tevi boynun egri tir.

Yılan kendi eğrisini bilmez, deve boynun eğri der.

*Kuş kanatın , er atın.         Kuş kanadı ile er atı ile.

Şekil özellikleri:

…………………………………...

…………………………………..

Günümüzdeki karşılığı

…………………………………..

…………………………………..

SAGULAR

Bardı közüm yarukı     Gözümün feri söndü

Aldı özüm konukı        Onunla birlikte ruhum da gitti

Kanda erinç kanıkı       Şimdi o kim bilir nerededir Emdi udın udgarur.      Şimdi o uykudan uyandırıyor.

 

Nazım birimi:……………………

Ölçüsü:…………………………..

Kalıbı…………………………….

Halk ed. karşılığı………………...

Divan ed. karşılığı……………….

KOŞUKLAR

Öpkem kelip ogradım  Öfkem gelip fırladım

Arslanlayu kökredim   Aslan gibi kükredim

Alplar başın togradım  Alplar başını  doğradım

Emdi meni kim tutar    Şimdi beni kim tutar

 

Nazım birimi…………………….

Ölçüsü……………………………

Kalıbı…………………………….

Halk ed. karşılığı………………..

DESTANLAR

Milletlerin hayatını derinden etkileyen olayları , olağanüstü özellikler katarak  anlatan edebi ürünlerdir.

 

Şekil özellikleri………………….

…………………………………...

Destan türleri…………………….

…………………………………...

 

 

 

İSLAMİYET  ÖNCESİ  TÜRK  DESTANLARI

ALTAY-YAKUT

Yaratılış Destanı

 

SAKA DESTANLARI

Alp Er Tunga Destanı ( ?-M.Ö. 624  yüzyılda yaşamıştır)

 

Şu Destanı                   (M.Ö. 330-327 yıllarındaki olaylar)

 

HUN DESTANLARI

Oğuz Kağan Destanı   (M.Ö. 209-174 / Mete’nin hayatı

                                    anlatılıyor.)

Attila  Destanı

GÖKTÜRK DESTANLARI

Bozkurt Destanı

 

Ergenekon Destanı     (Dağdan çıkışları ve devlet kurmaları

                                    552)

SİYENPİ DESTANI

Siyenpi (Tan-şe-hoay’ın hayatı)

UYGUR DESTANLARI

Türeyiş Destanı

 

Göç Destanı             (M.S. 840)

 

 

DÜNYA MİLLETLERİNİN DESTANLARI

SÜMER-ASUR-BABİL

Gılgamış 

 

(Ölümden kaçış temi)

YUNAN

İlyada

Yunanlıların Troia ile olan savaşı anlatılır.

Odysseia

Odysseus’un ve arkadaşlarının Troia Savaşından dönüşü ele alınır.

İRAN

Şehname

İran-Turan mücadeleleri , Rüstem’in yiğitlikleri, Büyük İskender’in İran’ı işgali ele alınır.

HİNDİSTAN

Ramayana 

Ayadhya prensi Rama’nın yaşamını anlatır. (Sonsuz sadakat temi)

Mahab(h)arata

Kaurava’nın Pandavalara karşı savaşlarını , Krişna ve Arcuna’nın kahramanlıklarını anlatır.

JAPON

Şinto  

(Japon milletinin güneşten doğduğu temi )

Heike Monogatari

 

RUS

İgor

12. yüzyılda Kıpçak Türkleriyle Rusların yaptıkları savaşlar anlatılır.

FRANSIZ

Chanson de Roland 

Charlemagne döneminde Müslümanlarla yapılan savaşları anlatır.

ALMAN

Nibalungen  Lied

 

5. yüzyılın ilk yarısındaki Hun-Germen savaşlarını anlatır.

Heldenlieder

Eski Almanca kahramanlık türküleridir.

 

Kudrunlied

 

FİN

Kalevala

Doğaya karşı savaşan Finlilerin erdemlerini, bilgeliklerini anlatır.

İSPANYOL

La Cid

İspanyolların ulusal kahramanı Rodrigo’nun 11. yüzyılda Araplarla mücadelesini anlatır.

El Cantar de Mio Cid

 

İNGİLİZ

Beowulf 

Yiğit Beowulf ve arkadaşlarının bir canavarla mücadelesini anlatır.

Robin Hood

 

 

Yorum Yaz