İSLAMİYET ÖNCESİNDE GENEL YAŞAYIŞ
*Atalarımız çağlar boyunca göçebe hayatı yaşamışlardır. Göçebe hayatında atın önemli bir yeri vardır.
*Hayvancılık ve avcılık , göçebe hayatın temelini oluşturur.
*Eski Türkler kutsal sürgün avlarına sığır ; yılın belirli dönemlerinde yapılan kurban törenlerine şölen ; sevilen bir kimsenin ölümünden sonra yapılan dini yas törenlerine ise yuğ (yoğ) adını vermişlerdir.
*Kam, baksı,oyun, şaman ve ozan adı verilen bilge kişiler , törenleri idare ediyor, toplumda dayanışma ve kültürel canlılığı sağlıyorlardı. Bu kişiler , aynı zamanda doktor, müzisyen , din adamı ve şairdirler. Büyücülük ve rakkaslık yönleri de vardı. Çaldıkları saza kopuz deniyordu.
SÖZLÜ EDEBİYATIN GENEL ÖZELLİKLERİ:
*Düşünüş, duyuş ve anlatış bakımından yabancı tesirlere kapılmamıştır.
*Dili oldukça işlenmiş saf bir Türkçe’dir.
*Vezni Türkçe’nin doğal ölçüsü olan hece ölçüsüdür.
*Şekillerinde ve zevkinde Türk zevki hakimdir.
*Ortaklaşadır. (Anonimdir) Bir eser belli bir sanatçının değil , halkın ortak malıdır.
*Genellikle bestelidir. Bir destan, bir lirik parça sazla (kopuzla ) çalınıp söylenir.
*Sözlüdür: eser yazılarak hazırlanmaz , doğrudan doğruya söz halinde meydana getirilir.
*Eski Türk edebiyatı dönemine ait sözlü eserlerin çoğu manzumdur.
*Ölçülü ve kafiyeli olan bu eserler ezberlenerek nesilden nesle aktarılmıştır.
*11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut , Araplara Türkçe öğretmek için yazdığı Divanu Lügati’t-Türk isimli eserinde bu manzum eserleri derlemiş ve bugüne ulaşmasını sağlamıştır.
|
SÖZLÜ EDEBİYAT ÜRÜNLERİ | ||
|
SAVLAR |
*Arpasız at aşumas, arkasız alp, çerig suyumas. Arpasız at koşamaz, arkasız yiğit çeriyi bozamaz. *Tay atasa at tınur, oğul eredse baba dinlenür. Tay yetişirse at dinlenir, oğul yetişirse baba dinlenir. *Yıgaç kendü egrisin bilmes, tevi boynun egri tir. Yılan kendi eğrisini bilmez, deve boynun eğri der. *Kuş kanatın , er atın. Kuş kanadı ile er atı ile. |
Şekil özellikleri: …………………………………... ………………………………….. Günümüzdeki karşılığı ………………………………….. ………………………………….. |
|
SAGULAR |
Bardı közüm yarukı Gözümün feri söndü Aldı özüm konukı Onunla birlikte ruhum da gitti Kanda erinç kanıkı Şimdi o kim bilir nerededir Emdi udın udgarur. Şimdi o uykudan uyandırıyor.
|
Nazım birimi:…………………… Ölçüsü:………………………….. Kalıbı……………………………. Halk ed. karşılığı………………... Divan ed. karşılığı………………. |
|
KOŞUKLAR |
Öpkem kelip ogradım Öfkem gelip fırladım Arslanlayu kökredim Aslan gibi kükredim Alplar başın togradım Alplar başını doğradım Emdi meni kim tutar Şimdi beni kim tutar
|
Nazım birimi……………………. Ölçüsü…………………………… Kalıbı……………………………. Halk ed. karşılığı……………….. |
|
DESTANLAR |
Milletlerin hayatını derinden etkileyen olayları , olağanüstü özellikler katarak anlatan edebi ürünlerdir.
|
Şekil özellikleri…………………. …………………………………... Destan türleri……………………. …………………………………...
|
|
İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DESTANLARI | |
|
ALTAY-YAKUT |
Yaratılış Destanı
|
|
SAKA DESTANLARI |
Alp Er Tunga Destanı ( ?-M.Ö. 624 yüzyılda yaşamıştır)
|
|
Şu Destanı (M.Ö. 330-327 yıllarındaki olaylar)
| |
|
HUN DESTANLARI |
Oğuz Kağan Destanı (M.Ö. 209-174 / Mete’nin hayatı anlatılıyor.) |
|
Attila Destanı | |
|
GÖKTÜRK DESTANLARI |
Bozkurt Destanı
|
|
Ergenekon Destanı (Dağdan çıkışları ve devlet kurmaları 552) | |
|
SİYENPİ DESTANI |
Siyenpi (Tan-şe-hoay’ın hayatı) |
|
UYGUR DESTANLARI |
Türeyiş Destanı
|
|
Göç Destanı (M.S. 840)
| |
|
DÜNYA MİLLETLERİNİN DESTANLARI | ||
|
SÜMER-ASUR-BABİL |
Gılgamış
|
(Ölümden kaçış temi) |
|
YUNAN |
İlyada |
Yunanlıların Troia ile olan savaşı anlatılır. |
|
Odysseia |
Odysseus’un ve arkadaşlarının Troia Savaşından dönüşü ele alınır. | |
|
İRAN |
Şehname |
İran-Turan mücadeleleri , Rüstem’in yiğitlikleri, Büyük İskender’in İran’ı işgali ele alınır. |
|
HİNDİSTAN |
Ramayana |
Ayadhya prensi Rama’nın yaşamını anlatır. (Sonsuz sadakat temi) |
|
Mahab(h)arata |
Kaurava’nın Pandavalara karşı savaşlarını , Krişna ve Arcuna’nın kahramanlıklarını anlatır. | |
|
JAPON |
Şinto |
(Japon milletinin güneşten doğduğu temi ) |
|
Heike Monogatari |
| |
|
RUS |
İgor |
12. yüzyılda Kıpçak Türkleriyle Rusların yaptıkları savaşlar anlatılır. |
|
FRANSIZ |
Chanson de Roland |
Charlemagne döneminde Müslümanlarla yapılan savaşları anlatır. |
|
ALMAN |
Nibalungen Lied
|
5. yüzyılın ilk yarısındaki Hun-Germen savaşlarını anlatır. |
|
Heldenlieder |
Eski Almanca kahramanlık türküleridir.
| |
|
Kudrunlied |
| |
|
FİN |
Kalevala |
Doğaya karşı savaşan Finlilerin erdemlerini, bilgeliklerini anlatır. |
|
İSPANYOL |
La Cid |
İspanyolların ulusal kahramanı Rodrigo’nun 11. yüzyılda Araplarla mücadelesini anlatır. |
|
El Cantar de Mio Cid |
| |
|
İNGİLİZ |
Beowulf |
Yiğit Beowulf ve arkadaşlarının bir canavarla mücadelesini anlatır. |
|
Robin Hood |
| |
